Zdjęcie do artykułu Warunki dostaw w umowach zakupowych: terminy, kary i odbiór towaru
Fot. makabera / Pixabay

Zaopatrzenie

Warunki dostaw w umowach zakupowych: terminy, kary i odbiór towaru

Warunki dostaw rozstrzygają, czy i kiedy dostawca wykonał zobowiązanie. Obejmują specyfikację produktu, ilość, termin dostawy i warunki dostawy – to elementy pisemnej umowy w łańcuchu dostaw.

To pseudonim redakcyjny używany przez wydawcę, a nie deklaracja niezależnie potwierdzonej tożsamości osoby. Pierwotny podpis redakcyjny: Redakcja Operacji.

Dlaczego warunki dostaw przesądzają o realizacji umowy zakupowej

Warunki dostaw rozstrzygają, czy i kiedy dostawca wykonał zobowiązanie. Obejmują specyfikację produktu, ilość, termin dostawy i warunki dostawy – to elementy pisemnej umowy w łańcuchu dostaw. Dodatkowo określają miejsce i sposób odbioru oraz moment przejścia własności i ryzyka.

Każdy element działa na innym etapie: specyfikacja przy produkcji, termin w dniu jego upływu, reguła dostawy przy przekazaniu towaru przewoźnikowi lub kupującemu, odbiór przy kontroli jakości.

Typowe warunki ogólne dostaw spinają te elementy. Wybrana reguła dostawy wpływa na moment przejścia własności i ryzyka. Niedotrzymanie potwierdzonego terminu uruchamia uprawnienia nabywcy i karę umowną.

Braki w zapisach kosztują podwójnie: kupujący nie wie, czy może odmówić odbioru, żądać przyspieszenia czy naliczyć karę; dostawca nie wie, za co dokładnie odpowiada.

Incoterms 2020: wybór reguły a obowiązki stron

Incoterms to skrót od International Commercial Terms – międzynarodowe warunki sprzedaży opracowane przez Międzynarodową Izbę Handlową. Incoterms 2020 opisują 11 podstawowych reguł handlowych. Określają obowiązki i odpowiedzialność kupującego oraz sprzedającego, m.in. w transporcie towaru, ubezpieczeniu i wyładunku. Ułatwiają handel między kontrahentami z różnych państw i porządków prawnych: strony wybierają gotową regułę i uzupełniają ją danymi zamówienia, zamiast ustalać wszystko od zera.

Reguły dzielą się na dwie grupy. Dla wszystkich środków i gałęzi transportu są EXW, FCA, CPT, CIP, DAP, DPU i DDP. Tylko dla transportu morskiego i wodnego śródlądowego są FAS, FOB, CFR i CIF. Wybór reguły z drugiej grupy przy dostawie samochodowej lub kontenerowej to błąd konstrukcyjny umowy.

EXW (Ex Works, „z zakładu”): sprzedający stawia towary do dyspozycji kupującego, np. w fabryce lub magazynie. Miejsce dostarczenia nie musi być terenem sprzedającego. Sprzedający nie musi ładować towarów na odbierający pojazd ani odprawiać ich w eksporcie, jeśli odprawa ma zastosowanie. Zaleca się, by strony jak najdokładniej określiły punkt w wyznaczonym miejscu dostawy. Samo wskazanie miasta czy obiektu pozostawia spór, gdzie dostawa faktycznie następuje.

FCA (Free Carrier) ma dwa warianty. Gdy oznaczone miejsce jest terenem sprzedającego, towary są dostarczone, gdy zostaną załadowane na środki transportu zorganizowane przez kupującego. Gdy oznaczone miejsce jest inne, towary są dostarczone po załadowaniu na środki transportu sprzedającego, gdy dotarły do tego miejsca, są gotowe do wyładunku i pozostają w dyspozycji przewoźnika lub osoby wyznaczonej przez kupującego.

CPT (Carriage Paid To, „przewóz opłacony do”): sprzedający dostarcza towary i przenosi ryzyko na kupującego przez przekazanie ich przewoźnikowi zaangażowanemu przez sprzedającego. Przekazuje przewoźnikowi fizyczne posiadanie towarów w sposób i w miejscu odpowiednim dla użytego środka transportu.

Ryzyko przechodzi na kupującego wcześniej niż w miejscu, do którego opłacony jest przewóz.

Dlatego przy CPT i podobnych regułach umowa powinna wskazywać, od którego momentu kupujący sam odpowiada za towar. Powinna też podawać wersję roczną reguły – jak w warunkach ogólnych opartych na FCA 2020 – by uniknąć wątpliwości, czy strony stosują Incoterms 2020, czy wcześniejsze wydanie.

Porównanie reguł Incoterms 2020 według obowiązków dostawcy i kupującego

  • EXW (Ex Works)Dostawca stawia towar do dyspozycji kupującego w wyznaczonym miejscu. Ryzyko i koszty transportu przechodzą na kupującego od momentu odbioru.
  • FCA (Free Carrier)Dostawca przekazuje towar przewoźnikowi lub osobie wyznaczonej przez kupującego. Ryzyko przechodzi na kupującego po przekazaniu towaru przewoźnikowi.
  • CPT (Carriage Paid To)Dostawca opłaca przewóz do miejsca docelowego, ale ryzyko przechodzi na kupującego już po przekazaniu towaru pierwszemu przewoźnikowi.
  • DAP (Delivered at Place)Dostawca ponosi wszystkie koszty i ryzyko do momentu dostarczenia towaru w określone miejsce, ale nie wykonuje wyładunku.
  • DDP (Delivered Duty Paid)Dostawca ponosi pełne obowiązki: transport, ubezpieczenie, cła i wyładunek. Ryzyko przechodzi na kupującego dopiero po odbiorze.

Terminy dostaw i potwierdzenie zamówienia

Termin dostawy to obok specyfikacji produktu, ilości i warunków dostawy podstawowy element umowy zakupowej. W praktyce umowa określa ramy, zamówienie precyzuje ilość i termin, a potwierdzenie zamówienia czyni termin wiążącym. Skutki opóźnienia odnosi się do terminu potwierdzonego.

W analizowanych warunkach ogólnych kara i uprawnienia nabywcy wchodzą w grę przy niedotrzymaniu potwierdzonego terminu dostawy, nie terminu pierwotnie proponowanego. Umowa powinna rozstrzygać, kto i w jakim czasie potwierdza termin oraz jakie skutki ma brak potwierdzenia.

Przy niedotrzymaniu potwierdzonego terminu nabywca może: żądać, by dostawca przyspieszył dostawę zgodnie z jego instrukcjami bez opłat; anulować niedostarczoną część zamówienia bez opłat; rozwiązać umowę zakupu. Uprawnienia działają niezależnie od siebie i nie naruszają innych środków zaradczych nabywcy.

Dostawca płaci karę umowną w wysokości 5% wartości zamówienia za każdy rozpoczęty tydzień opóźnienia. Maksymalna suma to 50% wartości zamówienia. Zapłata następuje na żądanie nabywcy albo – według jego wyboru – przez potrącenie z kwotami zafakturowanymi później przez dostawcę. Naliczenie kary nie ogranicza nabywcy w dochodzeniu innych roszczeń.

Trzeba zdefiniować, co oznacza „rozpoczęty tydzień”, od jakiego zdarzenia liczy się opóźnienie i czy podstawą jest wartość zamówienia, czy szersza wartość umowy. W przywołanym wzorcu zapisano dodatkowo, że dla każdego zamówienia liczy się czas, co oznacza, że terminy są istotne dla stron.

Kroki w przypadku niedotrzymania terminu dostawy

  1. Potwierdzenie opóźnieniaNabywca potwierdza termin dostawy w odpowiednim czasie – np. przez e-mail lub dokument elektroniczny.
  2. Wystąpienie uprawnieńNabywca może żądać przyspieszenia dostawy, anulować część zamówienia lub rozwiązać umowę.
  3. Egzekucja karyPoprzez potrącenie z kwoty faktury lub żądanie płatności.
  4. Kontynuacja działań zaradczychMożliwość dochodzenia dodatkowych roszczeń bez ograniczeń wynikających z kary.

Kara umowna za opóźnienie i nienależyte wykonanie

Karę umowną regulują art. 483 i 484 Kodeksu cywilnego (ustawa z 23 kwietnia 1964 r.). Art. 483 § 1 KC pozwala zastrzec w umowie, że naprawienie szkody z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy. To dodatkowe zastrzeżenie umowne na podstawie swobody umów ma dawać wierzycielowi gwarancję spełnienia świadczenia. Kara umowna może być uiszczona wyłącznie w formie pieniężnej.

Aby wierzyciel mógł żądać kary, muszą zajść łącznie trzy przesłanki: kara została ważnie zastrzeżona; dłużnik nie wykonał zobowiązania niepieniężnego albo wykonał je nienależycie; niewykonanie lub nienależyte wykonanie wynikało z okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. Świadczenie niepieniężne to uzyskanie od dłużnika określonego działania, przeniesienie własności rzeczy albo wykonanie usługi. W umowie zakupowej to przede wszystkim dostarczenie towaru zgodnego ze specyfikacją, w uzgodnionym terminie i na ustalonych warunkach dostawy.

Art. 483 § 2 KC stanowi, że dłużnik nie może bez zgody wierzyciela zwolnić się z zobowiązania przez zapłatę kary umownej. Dostawca nie może więc jednostronnie zdecydować, że zamiast dostarczyć towar zapłaci karę. Wysokość kary umownej reguluje art. 484 KC, a konkretną stawkę i pułap ustala umowa. Przykładem jest konstrukcja opisana w sekcji o terminach dostaw.

Kary umowne można stosować także za opóźnienie w transporcie – prawo przewozowe tego nie zabrania, a podstawą pozostaje art. 483 § 1 KC. Zakres odpowiedzialności zależy od zasady odpowiedzialności dłużnika. Przy zasadzie ryzyka kara może objąć także skutek siły wyższej. W negocjacjach warto wprost wskazać okoliczności wyłączające odpowiedzialność dostawcy, zamiast zostawiać to wykładni przepisów ogólnych.

Kary umowne za opóźnienie dostawy – kluczowe parametry z Kodeksu cywilnego

Podstawa prawna
art. 483 § 1 KC
Forma zapłaty
wyłącznie pieniężna

Odbiór towaru: jakość, pakowanie i przejście ryzyka

Odbiór opiera się na zgodności ze specyfikacją i wolności od wad. Typowa klauzula gwarancyjna: dostawca gwarantuje, że wszystkie produkty dostarczone nabywcy będą wolne od wad materiałowych i wykonawczych oraz zgodne ze specyfikacjami. Punktem odniesienia dla kontroli jest dokument, nie ogólne pojęcie „dobrego towaru”. Dlatego specyfikacja musi zawierać parametry mierzalne, a odbiór powinien dokumentować porównanie dostawy z tymi parametrami oraz stwierdzone niezgodności.

Pakowanie jest elementem dostawy, nie dodatkiem. W analizowanych warunkach produkty mają być odpowiednio zapakowane zgodnie z instrukcją nabywcy. Jeżeli nabywca wymaga określonego zabezpieczenia towaru, oznakowania czy konfiguracji opakowań zbiorczych, musi przekazać wymagania dostawcy i zapisać je w warunkach dostawy. Bez takiej instrukcji dostawca może zastosować własny standard pakowania, a kupujący nie ma podstawy do reklamacji z tego tytułu.

Trzeba rozdzielić trzy momenty: odbiór fizyczny, przeniesienie własności i przejście ryzyka. W warunkach ogólnych tytuł własności oraz ryzyko utraty lub uszkodzenia produktu przechodzi na nabywcę zgodnie z warunkami dostawy, czyli z wybraną regułą dostawy. Ryzyko może przejść już przy przekazaniu towaru przewoźnikowi, a kontrola jakości i zgłoszenie wad następują dopiero po dotarciu towaru do nabywcy. Umowa powinna wskazywać każdy z tych momentów odrębnie, by było jasne, kto w danym przedziale czasu ponosi skutki uszkodzenia lub utraty towaru.

Prognozy zamówień a zobowiązania kupującego

W warunkach ogólnych dostaw spotyka się model, w którym nabywca może przekazać dostawcy prognozy zamówień. Prognozy określają zapotrzebowanie na produkty w okresie wskazanym w umowie. Dostawca dokłada wtedy wszelkich starań, by utrzymać wystarczające moce produkcyjne i zapasy pozwalające spełnić wymagania z prognozy. Prognoza jest narzędziem planowania po stronie dostawcy, a nie zamówieniem.

Prognoza nie jest wiążąca dla nabywcy. Nie rodzi jego odpowiedzialności ani zobowiązania do składania jakichkolwiek zamówień, ani do zakupu określonej ilości produktów, części lub materiałów użytych do wytworzenia produktu. Nie rodzi też odpowiedzialności nabywcy z tytułu kosztów magazynowania ponoszonych przez dostawcę.

W negocjacjach trzeba rozstrzygnąć, czy prognoza ma pozostać wyłącznie informacyjna, czy strony wprowadzą elementy wiążące – np. minimalne ilości do odbioru w danym okresie albo rekompensatę za zapasy zgromadzone pod prognozę. Jeżeli umowa milczy, dostawca utrzymuje moce i zapasy na własne ryzyko, a wiążące pozostają tylko złożone zamówienia i potwierdzone terminy. Odróżnienie prognozy od zamówienia to prosty test: zamówienie zawiera produkt, ilość i termin i podlega potwierdzeniu, a prognoza opisuje jedynie przewidywane zapotrzebowanie.

Checklista postanowień o dostawie, terminach i karach

Minimalny zestaw postanowień umowy zakupowej obejmuje specyfikację produktu (parametry i dokumenty odniesienia), ilość (jednostki miary, dopuszczalne tolerancje) oraz termin dostawy wraz ze sposobem potwierdzenia i wskazaniem, kto potwierdza. Dalej: warunki dostawy z regułą Incoterms, jej wersją roczną i dokładnym punktem w obrębie miejsca dostawy; wymagania dotyczące pakowania i oznakowania; kryteria odbioru i tryb zgłaszania niezgodności. Konieczne są też kary umowne (podstawa, stawka, pułap, sposób zapłaty lub potrącenia), uprawnienia przy opóźnieniu (przyspieszenie, anulowanie niedostarczonej części, rozwiązanie umowy), zasady dotyczące prognoz oraz odrębne wskazanie momentu przejścia własności i przejścia ryzyka.

Dla kupującego kluczowe jest powiązanie kary z potwierdzonym terminem oraz prawo potrącenia kary z kwotami zafakturowanymi później przez dostawcę. To pozwala egzekwować roszczenie bez odrębnego postępowania. Dla dostawcy typowe punkty negocjacji to wysokość i pułap kary (zgodnie z opisem w sekcji „Terminy dostaw i potwierdzenie zamówienia”), definicja rozpoczętego tygodnia i wartości bazowej, katalog okoliczności wyłączających odpowiedzialność oraz zakres zobowiązań z prognoz. Szczególnie gdy dostawca ma utrzymywać moce i zapasy, a prognoza nie jest wiążąca – wtedy ryzyko niewykorzystanych zapasów pozostaje po jego stronie.

Osobno warto uregulować formę komunikacji o dostawach. Umowy mogą być zawierane m.in. w formie pisemnej, dokumentowej lub elektronicznej, a przy niektórych umowach ustawodawca wymaga zachowania określonej formy dla ważności. Zamówienia, potwierdzenia i zgłoszenia niezgodności krążą zwykle korespondencją elektroniczną. Dlatego umowa powinna wskazywać dopuszczalne kanały oraz osoby upoważnione po każdej stronie do składania i potwierdzania oświadczeń o terminie i ilości.

Checklista podstawowych postanowień umowy zakupowej dotyczących dostawy

  • Specyfikacja produktuParametry mierzalne, dokumenty odniesienia
  • Ilość i jednostka miaryZ tolerancjami, jeśli stosowane
  • Termin dostawy i potwierdzenieWskazanie osoby i terminu potwierdzenia
  • Warunki pakowaniaZgodność z instrukcją nabywcy, jeśli istnieje
  • Odbiór i zgłaszanie wadKryteria porównania z dokumentem, tryb zgłoszenia
  • Kary umowneStawka, pułap, sposób zapłaty lub potrącenia
  • Uprawnienia przy opóźnieniuPrzyspieszenie, anulowanie części, rozwiązanie umowy
  • Prognozy zamówieńOdróżnienie od wiążących zamówień, brak zobowiązań
  • Moment przejścia własności i ryzykaWskazanie odrębne dla każdej z tych kategorii

Więcej z: Zaopatrzenie